Op iBestuur publiceerde Iacobien Riezebosch een artikel over de toegankelijkheid van partijprogramma’s van politieke partijen in de gemeente Arnhem. Geen van de partijprogramma’s is toegankelijk gemaakt voor bijna 3 miljoen kiezers met een functiebeperking voor wie het nodig is dat websites, apps en documenten toegankelijk zijn. Ook scholieren, journalisten, politici en mensen die overwegen in de politiek te gaan hebben geen gelijke toegang als ze een functiebeperking hebben. Hoe onbedoeld ook, dit is discriminatie en buitensluiting van een groep mensen met een functiebeperking.

In een aantal gevallen is er een samenvatting in duidelijke taal, braille of gesproken taal. Maar dat is geen gelijkwaardige deelname. Het is pas democratisch als iedereen kan meedoen. Je bent pas inclusief als iedereen toegang heeft tot het volledige partijprogramma, gelijktijdig, onvervormd, ongefilterd. En dat is nu niet het geval.

Is alleen de politiek in Arnhem ontoegankelijk?

Omdat het ondoenlijk is om in alle gemeenten een onderzoek uit te voeren, heb ik 1 gemeente uitgekozen en die uitvoerig onderzocht. Alhoewel ik het op dit moment niet met data kan onderbouwen weet ik uit mijn praktijk en theorie dat een toegankelijk document niet toevalligerwijs ontstaat en verwacht ik niet dat het in andere gemeentes anders zal zijn.

Bevindingen

Vaak is de gedachte dat een speciale versie, vaak een samenvatting in begrijpelijke taal of een voorgelezen samenvatting, moet komen voor mensen met een functiebeperking en dat je dan toegankelijk communiceert.

Dit is echter niet het geval. Voor een goed functionerende democratie is het nodig dat iedereen die dat wil toegang heeft tot het volledige partijprogramma. Gelijktijdig, onvervormd, en ongefilterd. Het aanbieden van bijvoorbeeld een samenvatting in begrijpelijke taal is extra service en kan zeker behulpzaam zijn, maar vervangt niet de noodzaak om het hele partijprogramma toegankelijk te maken voor iedereen.

In mijn onderzoek naar de toegankelijkheid van de landelijke partijprogramma’s (2025) bleek uit contacten met de partijen dat het meer onkunde dan onwil is. Men weet niet beter, het staat niet op de agenda, toegankelijkheid is niet de standaard. Een toegankelijk document ontstaat echter nooit vanzelf. Ik hoorde heel vaak dat men dacht dat een samenvatting afdoende zou zijn.

Democratie is kostbaar en kwetsbaar. Daarom is het noodzakelijk om toegankelijkheid, openheid en transparantie hoog op de agenda te zetten.

Aanbevelingen

Adviezen om betere PDF’s te maken:

1. Weet dat niet elke software even geschikt is. Zo is Canva of PowerPoint geen goed programma om toegankelijke PDF’s mee te maken.
2. Zorg dat je Nederlandstalige document als Nederlands is gemarkeerd.
3. Zorg voor een beschrijvende documenttitel. In de meeste programma’s doe je dat in de instellingen.
4. Maak kopjes goed op en zorg dat deze de inhoud goed beschrijven. Gebruik stijlen in een opmaakprogramma of tekstverwerker.
5. Schrijf alternatieve teksten bij afbeeldingen die informatie geven.
6. Als je huisstijl nog geen toegankelijke kleurcombinaties heeft, en dat geldt voor vrijwel alle partijen, gebruik dan neutrale donkere kleuren voor koppen, teksten en links. Gebruik dus niet het oranje, lichtgroen, of lichtgrijs op een witte achtergrond, maar kies voor donkergrijs, donkerblauw of zwart.
7. Sla je document op als een toegankelijke PDF. De PDF wordt dan getagd. Als je googelt op het programma dat je gebruikt met de term ‘toegankelijkheid’, dan vind je instructies.

Onderbouwing: data, methoden en bevindingen

Politieke partijen

In de gemeente Arnhem staan 15 partijen op de kieslijst:

1. GroenLinks/PvdA
2. D66
3. VVD
4. Arnhem Centraal
5. Partij voor de Dieren
6. SP
7. CDA
8. Volt
9. DENK
10. BurgerBelangArnhem
11. ChristenUnie
12. Forum voor Democratie
13. Piratenpartij
14. LEF – Voor de Nieuwe Generatie
15. NVU

Cijfers kiesgerechtigden

Er zijn zo’n 14.252.500 kiesgerechtigden bij de gemeenteraadsverkiezingen (Bron: CBS – Kiesgerechtigden Gemeenteraadsverkiezingen 2026, 1 januari 2026)

29,2% van de mensen in Nederland heeft een langdurige beperking. Als we dit cijfer toepassen op het aantal kiesgerechtigden kom ik op een aantal van 4.161.730  mensen die kiesgerechtigd zijn en een langdurige beperking hebben.

Het gaat om mensen die blind zijn, slechtziend, dyslectisch, doof of Doof zijn, of cognitieve of motorische beperkingen hebben.

Volgens de Click-Away Pound Survey heeft bij 71% van de internetgebruikers met een functiebeperking deze beperking impact op hun internetgebruik. Bron: E-commerce loopt jaarlijks 34 miljard euro mis door slecht toegankelijke websites (emerce) .

Dit betekent dat websites, apps en documenten voor hen minder goed of niet bruikbaar zijn als deze niet toegankelijk zijn gemaakt en dat ze tegen drempels aanlopen die mensen zonder een functiebeperking niet hebben. Dit komt neer op 2.954.828 mensen. Afgerond bijna 3 miljoen mensen in Nederland.

Toetsmethode en eisen

De partijprogramma’s zijn handmatig onderzocht op een aantal overlappende punten uit de toegankelijkheidseisen WCAG 2.1 en PDF/UA. Er is gekeken naar documenttitel, tags, taal, contrast, gebruik van koppen. Geen van de documenten voldeed aan PDF/UA of aan WCAG.

Partijprogramma’s en bestandsformaten

• 8 politieke partijen hebben hun volledige partijprogramma alleen in PDF gepubliceerd.
• 4 politieke partijen hebben hun volledige partijprogramma in PDF en HTML gepubliceerd.
• 3 politieke partijen hebben hun volledige partijprogramma alleen op een webpagina gepubliceerd.

Webpagina’s zijn makkelijker toegankelijk te maken dan PDF-documenten. Toch heeft geen van de 7 politieke partijen die hun programma direct in tekst op hun website aanbieden dit toegankelijk gedaan. Ook niet als ze ‘meeliften’ op het systeem van een landelijke partij.

In mijn onderzoek beperk ik me tot de PDF’s. Er valt wat voor te zeggen om een partijprogramma in PDF, of ook in PDF, aan te bieden. Je kunt in een PDF namelijk goed zien wanneer het document is gemaakt en gewijzigd. Je weet dus wat een partij nu als visie heeft of wat zij nu belooft. Dit kun je ook zelf opslaan of delen.

Wat is een toegankelijke PDF?

Bij een PDF zie je informatie op pagina’s staan. Bij een toegankelijke PDF staat deze informatie ook in een codelaag waarin voor elk stukje informatie staat welke rol het in het document speelt. Bijvoorbeeld of een stuk tekst een kop is, een alinea, een bijschrift of een element in een lijst, een kopcel of een datacel. Zo kun je door een PDF navigeren met alleen het toetsenbord door van kop naar kop te navigeren of door een lijst met koppen op te vragen waarmee je kan navigeren. Met hulpapparatuur weet je welke informatie onder welke kop hoort en hoe bijvoorbeeld een tabel of lijst in elkaar zit en welke informatie bij elkaar hoort. Zonder de juiste codes, die we tags noemen, krijg je als gebruiker van hulpapparatuur 1 onoverzichtelijke brij tekst. En zonder tags bied je helemaal geen informatie uit het document aan hulpapparatuur aan.

Ook zijn afbeeldingen die informatie geven voorzien van een tekstalternatief dat je alleen aangeboden krijgt als je de PDF met een schermlezer gebruikt waarmee je informatie in braille of spraakuitvoer kan laten presenteren.

Een toegankelijke PDF heeft goed contrast zodat tekst voor een brede groep mensen leesbaar is. Ook is informatie in een toegankelijke PDF bruikbaar voor mensen die kleurenblind zijn.

Bijna 3 miljoen kiesgerechtigden in Nederland heeft het in meer of minder mate nodig dat digitale informatie en diensten toegankelijk worden gemaakt. In Nederland is digitale toegankelijkheid een wettelijke verplichting voor overheidsinstanties, grotere webshops, voor verzekeraars, banken en bij digitale boeken.

Samenvattingen voor een speciale doelgroep zorgen niet voor toegankelijkheid

Een aantal partijen biedt haar partijprogramma aan in een ander formaat. Bijvoorbeeld een samenvatting in begrijpelijke taal of in een video. Het gaat er echter om dat het volledige partijprogramma toegankelijk is, niet alleen een samenvatting. Iedereen moet toegang kunnen hebben tot het volledige partijprogramma: gelijktijdig, ongefilterd, onvervormd.

Daarnaast waren de PDF’s met alternatieven evenmin toegankelijk gemaakt.

Toegankelijkheid van de 12 partijprogramma’s in PDF

Hoe staat het met de toegankelijkheid van de partijprogramma’s in de gemeente Arnhem? Kortgezegd: alle partijprogramma’s hebben ernstige toegankelijkheidsproblemen. Ik splits het uit per onderwerp.

Nul partijen hebben een toegankelijk verkiezingsprogramma

Geen van de politieke partijen biedt een volledig toegankelijk verkiezingsprogramma aan:

• De 8 politieke partijen in Arnhem die het volledige partijprogramma alleen in PDF publiceren hebben deze PDF niet toegankelijk gemaakt voor mensen met een functiebeperking: GroenLinks-PvdA, VVD, Partij voor de Dieren, SP, Volt, Denk, ChristenUnie en NVU.
• De 4 politieke partijen met een volledige versie in HTML en in PDF hebben beide versies niet volledig toegankelijk gemaakt voor mensen met een functiebeperking: D66, CDA, Arnhem Centraal en BurgerBelangArnhem. Aanvullend onderzoek van onderzoeker digitale toegankelijkheid Jules Ernst wijst uit dat de webpagina’s niet goed toegankelijk zijn.
• De 3 politieke partijen die hun partijprogramma alleen op een webpagina: aanbieden hebben het partijprogramma niet volledig toegankelijk gemaakt voor mensen met een functiebeperking: Forum voor Democratie, Piratenpartij (alleen kieskompasstellingen) en Lef (alleen een visie). Aanvullend onderzoek van onderzoeker digitale toegankelijkheid Jules Ernst wijst uit dat deze pagina’s niet goed toegankelijk zijn.

Documenttitel: 1 partijprogramma voldoet

Een beschrijvende documenttitel is essentieel voor een toegankelijke PDF. Zo kun je in het tabblad of de titelbalk in een PDF-lezer zien waar een document over gaat. Een goede documenttitel is kort en beschrijvend voor de inhoud. Zet de belangrijkste informatie bij voorkeur vooraan in de documenttitel. Bij tabbladen zie je soms alleen het eerste deel. Een goede documenttitel maakt het wisselen tussen tabbladen makkelijker, maar maakt het ook makkelijk om te checken welk document je aan het lezen bent.

Opmerkelijk:

• Slechts 1 politieke partij, SP, heeft een goed beschrijvende documenttitel gebruikt in haar PDF, namelijk ‘Verkiezingsprogramma SP Arnhem 2026 – 2030’. Zonder dat ik er informatie bijgeef, weet je al van wie het partijprogramma is en waarover het document over gaat.
• De documenttitel in het partijprogramma van de VVD is nog niet helemaal duidelijk, omdat een niet algemeen bekende afkorting wordt gebruikt voor ‘verkiezingsprogramma’, namelijk ‘VKP’. De documenttitel is ‘VVD-Arnhem 2026 – VKP’
• 3 politieke partijen gebruiken wel een documenttitel, maar geen goed beschrijvende documenttitel: Het CDA gebruikt de documenttitel ‘Microsoft Word – Verkiezingsprogramma CDA Arnhem 2026-2030 (1) (1)’. De documenttitel bevat niet-relevante tekst aan het begin en eind van het document die niets met de inhoud te maken heeft. GroenLinks-PvdA gebruikt de documenttitel ‘Naamloos-2.indd’ voor haar partijprogramma. En Arnhem Centraal gebruikt in haar documenttitel een hele alinea die afgeknipt wordt: ‘Voorwoord Arnhem Centraal heeft de afgelopen vijf jaar met vertrouwen en stabiliteit bijgedragen aan een betrokken stadsbestuur. Onze wethouder Bob Roelofs – geboren en getogen in Arnhem – heeft zich samen met onze (raads)leden steeds ingezet om’
• 7 van de 10 partijen hebben geen documenttitel de eigenschappen van hun partijprogramma staan: D66, Partij voor de Dieren, Volt, Denk, BurgerBelangArnhem, ChristenUnie en NVU.

Taal: 6 partijprogramma’s voldoen

De hoofdtaal van het document moet aangegeven zijn. Zo kan een schermlezer doorgeven in welke taal het document voorgelezen moet worden. Je kunt je voorstellen dat als je een Nederlandse tekst in het Engels laat voorlezen je er weinig van begrijpt. De juiste taalinstelling zorgt dat de juiste tekens in braille getoond kunnen worden. Het is ook belangrijk voor de vindbaarheid van het document. Zoek je op Nederlandstalige documenten dan helpt het niet als de verkeerde taal voor het document is aangegeven.

• Bij 6 PDF’s is de taal juist aangegeven voor Nederlandstalige documenten, namelijk Nederlands.
• Bij 4 PDF’s is geen taal aangegeven: NVU, CDA, Arnhem Centraal en de SP.
• Bij 2 PDF’s is de taal verkeerd aangegeven, namelijk Engels. Dit geldt voor de VVD en Volt.

Goede tags: 0 partijprogramma’s voldoen, slechts 3 getagd

Noodzakelijk is dat een pdf ‘getagd’ is. Dit betekent dat er niet alleen een visuele laag is, maar ook een laag met tags oftewel codes. Hierin staat alle informatie en is daarbij de ‘rol’ in het document en de relatie tot andere delen van het document aangegeven. Zo moet er zijn aangegeven wat koppen en tussenkoppen zijn, welke alinea’s hieronder vallen, hoe opsommingen in elkaar zitten en wat afbeeldingen en hun alternatieve teksten zijn. Met de juiste tags maak je een pdf goed machineleesbaar: niet alleen de tekst is beschikbaar, maar het is ook duidelijk hoe het document in elkaar zit.

Voor digitale toegankelijkheid moet een PDF een volledige tag-structuur hebben: koppen met de juiste niveaus (H1–H6), correcte leesvolgorde, getagde lijsten en tabellen, alternatieve tekst bij afbeeldingen en een ingestelde documenttaal. Zonder tags is de PDF niet betrouwbaar machineleesbaar.”

Slechts 25 procent van de PDF’s is getagd. Dat zijn die van de VVD, BurgerBelangArnhem en de SP. Deze zijn niet goed getagd, maar bevatten wel tags. Ze zijn echter niet goed toegankelijk gemaakt.

75% is dus ongetagd. De PDF’s van GroenLinks/PvdA, D66, Arnhem Centraal, Partij voor de Dieren, CDA, Volt, DENK, ChristenUnie, Forum voor Democratie, Piratenpartij, LEF en NVU zijn helemaal niet getagd. Dit betekent dat de informatie van het document niet toegankelijk gemaakt is.

Koppen: geen van de partijprogramma’s voldoet

Om een document goed te kunnen gebruiken is het belangrijk dat de navigatie op orde is. Bij pdf’s bereik je dat met duidelijke koppen en bladwijzers. Het gaat hier erom of de koppen die je in het document ziet ook ‘getagd’ zijn en in de laag met tags staan. Dit is vereist in de standaarden.

Koppen zijn belangrijk omdat mensen met hulpapparatuur of in hun software een lijst met alle koppen en tussenkoppen kunnen opvragen. Zo krijg je niet alleen een goed overzicht van de inhoud van het document, maar je kunt ook naar de kop navigeren van de sectie die jij interessant vindt. Ook kun je met sommige software snel naar een volgende kop navigeren.

Als een pdf niet getagd is, dan zijn er ook geen koppen en tussenkoppen beschikbaar. Ook al kan je die wel visueel zien.

Alleen de SP heeft koppen in haar partijprogramma. Belangrijke koppen in het document, de onderwerpen zijn echter niet opgemaakt als een kop.

Als er geen of geen goede koppen zijn , dan kunnen mensen niet met hulpapparatuur van kop naar kop navigeren. Mensen met een screenreader kunnen geen koppenlijst opvragen, waardoor ze overzicht en een belangrijke navigatiemethode missen.

Bladwijzers: 1 partijprogramma voldoet

Bladwijzers zijn een soort inhoudsopgave die je naast het document kan tonen om er makkelijk doorheen te navigeren. Je maakt ze eenvoudig door de juiste instellingen aan te zetten als je het brondocument omzet naar pdf en als koppen goed gemarkeerd zijn. Bladwijzers zijn niet vereist, maar wel aan te bevelen. Bovendien zijn ze met 1 druk op de knop gemaakt als je goede koppen hebt in je document.

De helft van de partijprogramma’s heeft geen bladwijzers. Alleen Volt heeft goede bladwijzers in haar partijprogramma staan. Dat betekent ook dat als ze de PDF met een betere methode opslaan er zeer waarschijnlijk een document met goede koppen zal zijn.

Contrast: 3 partijprogramma’s voldoen

Afdoende contrast tussen tekst en achtergrondkleur is belangrijk voor mensen die minder goed kleuren of het onderscheid tussen kleuren kunnen waarnemen. De eisen hiervoor zijn expliciet benoemd in de internationale toegankelijkheidsrichtlijnen WCAG. Dit is echter ook belangrijk in diverse omstandigheden, zoals invallend licht, buiten en in de trein. Wat je vaak ziet is dat organisaties dit beter geregeld hebben op hun websites dan in hun documenten.

In een goed toegankelijke huisstijl is vastgelegd welke kleurcombinaties je kunt gebruiken voor tekst met achtergrond en welke kleurcombinaties je kunt gebruiken voor diagrammen en grafieken. Als je huisstijl eenmaal inclusief is, heeft dit ook impact op het contrast op je website, narrow casting, andere pdf’s en andere digitale communicatie.

9 van de 12 PDF’s hadden het contrast niet op orde. Alleen de partijprogramma’s van GroenLinks-PvdA, BurgerBelangArnhem en NVU voldeden aan de contrasteisen die gesteld zijn voor toegankelijkheid. Het partijprogramma van BurgerBelangArnhem bevatte echter instructies die niet bruikbaar zijn voor een groep kleurenblinde mensen: “Het in rood aangegeven getal wijst op de stelling in Kieskompas”. Er staan meerdere getallen in de PDF. Voor mensen met die kleurenblind zijn kan het onmogelijk zijn om te zien welke getallen dan rood zijn.